Πολιτιστικοί πόλεμοι

Μυρσίνη Ζορμπά
31/03/2007

Φιλμ:

*Οι 300, βασισμένο στο κόμικ του Φρανκ Μίλερ, σκηνοθεσία Ζακ Σνάιντερ

Video game PlayStation Portable:

*Οι 300 - Πορεία προς τη Δόξα

Σχολικό βιβλίο:

*Μαρία Ρεπούση, κ.ά., Ιστορία Στ΄ Δημοτικού

Έκθεση Αρχαιολογικού Μουσείου:

*Πολύχρωμοι θεοί

Ομιλία για την επέτειο των Τριων Ιεραρχών, Σικάγο:

*Προμηθέα-Ολυμπία-Κυρήνη-Πυθία

Ο προηγούμενος μήνας είχε πολλή δράση και suspense, καθώς γίναμε μάρτυρες πολιτιστικού πολέμου με πολλά επεισόδια: ένα σχολικό βιβλίο ιστορίας, μια κινηματογραφική ταινία για τους 300 του Λεωνίδα στις Hot Gates (Thermopyles), η Pythagora με την ομιλία της στο Chicago και οι Χρωματιστοί θεοί στο Αρχαιολογικό Μουσείο, προκάλεσαν την αμφισβήτηση της εθνικής πολιτισμικής μας ταυτότητας, όπως τουλάχιστον την αντιλαμβάνονται ορισμένοι. Θορυβημένοι ξεσηκώθηκαν, θεωρώντας ότι πρόκειται για μια συνδυασμένη επίθεση στα ιδεώδη της φυλής και την αέναη ιστορία του έθνους, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας. Βεβαιότητες απειλήθηκε να κλονιστούν και κρίση συνειδήσεων να προκληθεί.

Μύθος το κρυφό σχολειό, ψηφιακά καραγκιοζάκια οι ανδρείοι πρόγονοί μας, αιμοσταγής ο αυτοκράτωρ Ιουστινιανός, ποπ αρτ τα ολόλευκα αρχαία αγάλματα! Κι από πάνω, δεν έφταναν οι καταλήψεις στα πανεπιστήμια κι οι διαδηλώσεις με τους κουκουλοφόρους, να σου ένα πρωί μια κόκκινη σημαία στον ιστό του Πανεπιστημίου στα Προπύλαια, να δεσπόζει επιβλητικά στα 50 μέτρα ύψος. Άλλο πολιτισμικό σοκ αυτό, η Αθήνα διχασμένη ανάμεσα στο Χόλιγουντ και την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων. Το μόνο παρήγορο ήταν η αυτοσυγκράτηση του Αρχιεπισκόπου, που αποκάλεσε τους πρωταίτιους απλώς Γενίτσαρους, μη θέλοντας προφανώς να εμπλακεί περισσότερο, όπως τότε που μάζευε υπογραφές για τις ταυτότητες.

Στις αίθουσες που έπαιζαν τους 300 μετά βίας μπορούσε να μπει κανείς, αφού η ταινία έκοψε 300 χιλιάδες εισιτήρια την πρώτη κιόλας εβδομάδα και, όπως ήταν φυσικό, δεν έπεφτε καρφίτσα. Μάλιστα, οι μισοί θεατές ήταν παιδιά που άρχιζαν να χειροκροτούν ενθουσιωδώς πριν ακόμη αρχίσει, βλέποντας τους τίτλους και τα αίματα που ανάβλυζαν από την οθόνη, καθώς οι πρόγονοί μας σκότωναν σωρηδόν τους βάρβαρους Πέρσες (σημερινούς Ιρανούς, που κατήγγειλαν την ταινία ότι «παρεκκλίνει από την Ιστορία» και προσβάλλει την περσική κουλτούρα). Πού οφείλεται άραγε η τόση επιτυχία της ταινίας; Το μυστικό αποκάλυπτε μια συνέντευξη του Φρανκ Μίλερ, δημιουργού του κόμικ πάνω στο οποίο βασίστηκε το φιλμ. Διαβάστε την εξομολόγησή του:

« Ήμουν επτά χρονών παιδί όταν είδα την παλιά ταινία της 20th Century Fox με τίτλο Οι 300 Σπαρτιάτες. Καθόμουν δίπλα στον αδερφό μου τον Στιβ, δυο χρόνια μεγαλύτερό μου. Ήμασταν επτά κι εννέα αντίστοιχα και πολύ cool για να καθόμαστε μαζί με τους γονείς μας. Οι γονείς κάθονταν στην πίσω σειρά και προς το τέλος της ταινίας ρώτησα «Στιβ, οι καλοί θα χάσουνε;» Εκείνος είπε «Δεν ξέρω, ρώτα τον μπαμπά». Πήγα στην πίσω σειρά και ρώτησα τον μπαμπά «Μπαμπά, οι καλοί θα πεθάνουν;» «Φοβάμαι πως ναι, παιδί μου». Γύρισα στη θέση μου και παρακολούθησα το τέλος της ταινίας που άλλαξε την πορεία της δημιουργικής μου ζωής, γιατί ξαφνικά οι ήρωες για μένα δεν ήταν αυτοί που θα έπαιρναν το βραβείο στο τέλος του Πολέμου των Άστρων. Ήταν αυτοί που κάνουν το σωστό, παρ’ όλες τις συνέπειες. Διάβασα γύρω από την ιστορία αυτή κι αργότερα επισκέφθηκα την Ελλάδα. Κατάλαβα ότι η μελέτη της ιστορίας, στην αρχή μοιάζει βαρετή, αλλά γίνεται γρήγορα συναρπαστική, σαν το κυνήγι του θησαυρού. Όσο περισσότερο τη μάθαινα, τόσο περισσότερο μου άρεσε.»

Αυτή η συνέντευξη με έκανε να σκεφτώ πως ίσως στην Αμερική, όπου τα σχολεία περνάνε κρίση, ο μόνος τρόπος να ενδιαφερθούν τα παιδιά για την ιστορία είναι να δουν ένα περιπετειώδες φιλμ. Αλλά και στη χώρα μας, όπου τα σχολεία περνάνε κρίση, μπορεί να βοηθήσει αποφασιστικά ο οπτικοακουστικός τομέας και, συγκεκριμένα, η τηλεόραση. Όπως διαπιστώσαμε όλοι, το βιβλίο Ιστορίας της Στ΄ Δημοτικού, κατάφερε να γίνει το βιβλίο της χρονιάς χάρη στις δεκάδες τηλεοπτικές εκπομπές που του αφιερώθηκαν.

Σκανδαλίζοντας τον Αρχιεπίσκοπο και τους πατριδολάτρες, έγινε γνωστό στο πανελλήνιο κι έτσι μάθαμε επιτέλους μερικές αλήθειες που μοιράζονταν ως τώρα μεταξύ τους ζηλότυπα οι ιστορικοί στα συνέδρια και τα ειδικά περιοδικά, αδιάφοροι για τη δική μας ανέμελη προσκόλληση σε ρομαντικούς μύθους. Δεν είναι λίγο να ανοίγεις την τηλεόραση και να βλέπεις απανωτές εκπομπές για τις ιστορικές αλήθειες και ερμηνείες, απέναντι στα αμήχανα χαμόγελα εθνοπατέρων που κατέληγαν στο τέλος να καταθέτουν τα όπλα, παραδεχόμενοι, όχι μόνο την αναρμοδιότητά τους, αλλά κι ότι έχουν να ανοίξουν βιβλίο ιστορίας από τη δική τους εποχή του Δημοτικού. Κι ούτε θεωρώ δευτερεύον ζήτημα την πρόοδο γνωστών τηλεπαρουσιαστών, που, ξεκινώντας από ύμνους στη φουστανέλα, κατέληξαν μέσα σε μια εβδομάδα να διακρίνουν την ιστορία από τους εθνικούς μύθους, γκρεμίζοντας αυτοβούλως τα τείχη των αντιστάσεών τους μπροστά στο κύρος των επιστημόνων.

Με την τόση φασαρία στα τηλεοπτικά παράθυρα, σκέφτηκα ότι δόθηκε ίσως μια μοναδική ευκαιρία στους έλληνες μαθητές της Στ΄ Δημοτικού να ενδιαφερθούν για τη βαρετή ιστορία της Αγίας Λαύρας, του Πατριάρχη Γρηγορίου του 5ου και της Μικρασιατικής Καταστροφής. Γιατί ακόμη και το καινούργιο βιβλίο της ιστορίας, για την ιστορική ακρίβεια του οποίου ξέσπασε η διαμάχη, φοβάμαι ότι δεν θα τους έβγαζε από τη βαρεμάρα του μαθήματος. Βλέπετε, αντί να γίνει φασαρία για τη σχολική βαρεμάρα, που είναι σοβαρός παιδαγωγικός λόγος για να βρει η χώρα τον τρόπο να παράγει έξυπνους και πετυχημένους καλλιτέχνες σαν τον Φρανκ Μίλερ, η συζήτηση περιορίστηκε στα γνωστά, που όπως αποδείχθηκε ήταν προ πολλού λυμένα, έστω και εν αγνοία αρκετών.

Αλλά τα παιδιά έχουν κι άλλες ευκαιρίες. Τους 300, αν δεν προλάβουν να τους δουν στο σινεμά, θα μπορέσουν να τους προμηθευτούν σε video game και να τους παίζουν στις πασχαλινές διακοπές στο PlayStation, αντί να κάνουν επανάληψη στην παπαγαλία. (Τα video games, για όσους δεν γνωρίζουν, δεν είναι καινοφανή επικίνδυνα παιχνίδια που ξεμυαλίζουν τα παιδιά, αλλά έχουν κι αυτά την ιστορία τους, άρα, ως ιστορικά τεκμήρια, είναι σεβαστά. Κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά στις ΗΠΑ το 1948, το 1972 κυκλοφόρησαν οι κονσόλες πρώτης γενιάς, το ’83 η Nintendo έκανε μεγάλη επιτυχία και από το 2005 κυκλοφορεί ήδη η 7η γενιά. Αυτή είναι η σύντομη οικογενειακή ιστορία τους, όπως τη βρήκα στην Wikipedia.)

Άλλωστε και η 14χρονη Πυθαγόρα, που αναστάτωσε με την ομιλία της την ομογένεια στο Σικάγο, δεν πήγε στο σχολείο, αλλά άρχισε τα πρώτα μαθήματα μαθηματικών στο Διαδίκτυο σε ηλικία 5 ετών, ενώ στα 6 της είχε κιόλας μπει στο πανεπιστήμιο. Αλλά η ωραία εκείνη βραδιά που η έφηβη-θαύμα με τον ιδιαίτερα υψηλό δείκτη νοημοσύνης κλήθηκε να εκφωνήσει τον πανηγυρικό την ημέρα των Τριων Ιεραρχών, μετατράπηκε στον χειρότερο εφιάλτη των θεοσεβούμενων ομογενών. Ανεβαίνοντας στο βήμα, ανάμεσα στον αρχιεπίσκοπο Αμερικής κ. Δημήτριο και τον μητροπολίτη Σικάγου κ. Ιάκωβο, η Προμηθέα δεν εξύμνησε, όπως αναμενόταν, τον χριστιανισμό. Αντιθέτως, υπογράμμισε με έμφαση ότι επρόκειτο για μισαλλόδοξη θρησκεία που ήταν υπεύθυνη για την παρακμή της αρχαίας Ελλάδας. Και τι δεν είπε για ένα «χριστιανικό σφαγείο» όπου εκτόπιζαν οι βυζαντινοί βασιλείς τα πρώτα χρόνια της αυτοκρατορίας όσους Έλληνες επέμεναν να λατρεύουν το δωδεκάθεο, για τον Ιουστινιανό, τον «αιματοβαμμένο τύραννο» που κατέστρεψε τους παλαιότερους ναούς και τα αγάλματα, απαγόρευσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες και προσπάθησε να σβήσει τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό από το πρόσωπο της γης, για κληρικούς και μοναχούς της επίσημης Εκκλησίας που αντί να συμπαρασταθούν στους ξεσηκωμένους Έλληνες κατά των Τούρκων, πολλές φορές πρόδωσαν τους πατριώτες, όπως στην περίπτωση του γιού του Κολοκοτρώνη.

Το ακροατήριο, αποτελούμενο από μέλη του κλήρου και της ομογένειας, παρακολουθούσε εμβρόντητο, ενώ στο τέλος κάποιοι αντέδρασαν έντονα εναντίον της μικρής. Τα χειρότερα απεφεύχθησαν χάρη στην ψύχραιμη επέμβαση του μητροπολίτη κ. Ιάκωβου, αλλά αξίζει να παρακολουθήσει κανείς το πενηντάλεπτο βίντεο στο Διαδίκτυο. Η ιστορία της Προμηθέα είναι όμως ενδιαφέρουσα κι από άλλη άποψη, διότι κρύβει ένα κοινωνικό δράμα. Η ελληνικής καταγωγής μητέρα της Γεωργία, 51 ετών σήμερα, είναι καθαρίστρια, αλλά έκανε τα πάντα για να βοηθήσει την προικισμένη κόρη της, με της οποίας τον πατέρα δεν παντρεύτηκε ποτέ, να σπουδάσει. Η ίδια είχε μεγαλώσει σε ορφανοτροφείο καθώς η δική της μάνα δεν είχε χρήματα να την αναθρέψει κι έχει άλλα δυο παιδιά. Για χρόνια η οικογένεια ζούσε μέσα σε ένα αυτοκίνητο, καθώς αντιμετώπιζε τεράστια οικονομική δυσκολία. Ένα αμερικανικό όνειρο από την ανάποδη, διδακτικό για τα παιδιά και συναρπαστικό σαν μυθιστόρημα.

Συναρπαστική είναι όμως και η πολύχρωμη «παιδική χαρά», όπου ασυνήθιστοι αρχαίοι θεοί, κόρες και έφηβοι με ζωηρόχρωμα ρούχα και έντονο μακιγιάζ, μας υποδέχονται ζεστοί και φιλικοί, όλο χαρά και χάρη στο Αρχαιολογικό Μουσείο. Εικοσιπέντε χρόνια ερευνών του Πανεπιστημίου του Μονάχου οδήγησαν στα έγχρωμα ριμέικ σε έντονα μπλε, κόκκινα, πράσινα και κίτρινα χρώματα, που στέκουν τώρα δίπλα στα 51 αυθεντικά αγάλματα της συλλογής του Μουσείου. Και η ρομαντική μας αντίληψη για τα λευκά παρθένα μάρμαρα; Μύθος ή πλάνη; Τα ρεπορτάζ των εφημερίδων μεταφέρουν δηλώσεις αρχαιολόγων για τον τρόπο που η τεχνολογία βοήθησε να αναβιώσουν τα ίχνη των χρωμάτων: κιννάβαρις, αζουρίτης, ώχρα, μαλαχίτης. Αδιανόητο στους αρχαίους να βλέπουν τα αγάλματα χλωμά, αδιανόητο σε μας το χρώμα που αγνοούσαμε, αφού έτσι τα είχαμε συνηθίσει. Λανθασμένη η αντίληψη για τη λευκότητα των μαρμάρων, άποψη μόλις του 17ου αι., που ανατράπηκε με τις συστηματικές ανασκαφές και τις νέες τεχνολογίες. Με τα χρώματα, οι λεπτομέρειες του προσώπου, η υφή του ανθρώπινου δέρματος, αλλά και τα ενδύματα - χιτώνες, πέπλα, ιμάτια - αποκτούν λαϊκή διάσταση. Η ποπ αρτ πιο συγγενής στην αρχαία, απ’ όσο το καθωσπρέπει πάλλευκο!

Μύθοι που γκρεμίζονται, ιστορίες που αλλάζουν. Τι δίδαγμα-ρητό θα μπορούσε να βγει από αυτές τις πολιτιστικές αναταράξεις των τελευταίων ημερών; Τα παιδιά ζουν σήμερα σ’ έναν κόσμο που διαθέτει πλούτο πληροφοριών, πηγές για να ξεδιψάσουν την περιέργειά τους, ερεθίσματα για να ακονίσουν την κριτική ικανότητα του νου. Παίζοντας στις φορητές κονσόλες, παρακολουθώντας τηλεόραση, διαβάζοντας βιβλία, ακούγοντας τις συζητήσεις των μεγάλων, ωριμάζουν και ανοίγουν τους ορίζοντές τους σε μια πρωτόγνωρη πολιτιστική διαφορετικότητα και ποικιλομορφία. Η παιδεία δεν μπορεί να αγνοεί το περιβάλλον γιατί κι αυτό είναι μέρος της εκπαίδευσης, δεν μπορεί να στηρίζεται στην απαγόρευση αλλά στο κίνητρο, δεν μπορεί να καταφεύγει στον περιορισμό αλλά στο δικαίωμα, στην υπευθυνότητα, στη σύγκριση, στο διάλογο. Αυτό το διάλογο επιζητούν να καταργήσουν οι πολιτιστικοί πόλεμοι και οι επιθέσεις σε αυτονόητες αλήθειες.