Η χαμένη τιμή της πολιτιστικής πολιτικής

Μυρσίνη Ζορμπά
04/07/2006

«Υπάρχει μαύρη τρύπα.
Υπάρχουν επιμέρους τρυπούλες που γίνονται μια πολύ μεγάλη τρύπα.»
Γ. Βουλγαράκης, υπουργός Πολιτισμού

Στις αρχές Ιουνίου, ο νέος υπουργός Πολιτισμού κ. Βουλγαράκης, κάλεσε σε συνέντευξη Τύπου τους δημοσιογράφους για έναν απολογισμό των τεσσάρων μηνών παρουσίας του στο υπουργείο και αναγγελίας των σχεδίων του. Δυστυχώς, ούτε απολογισμό, ούτε σχεδιασμό έκανε, όπως προκύπτει από τα πρακτικά της συνέντευξης. Κυρίως όμως δεν διατύπωσε, στοιχειωδώς έστω, τους άξονες μιας πολιτιστικής πολιτικής, μολονότι ο ίδιος δηλώνει τη φιλοδοξία του για κάτι τέτοιο: «Αυτό που εμείς σχεδιάζουμε σήμερα εδώ, είναι μια πολιτιστική πολιτική βάθους. Δηλαδή μπορεί να παράξει αποτελέσματα σε πολύ προχωρημένο μέλλον.» Εύκολο να αναφέρεται κανείς στο μέλλον, όταν δεν μπορεί να παρουσιάσει σχέδιο για το παρόν. Δυστυχώς για τον υπουργό αλλά ευτυχώς για τον πολιτισμό, ούτε αυτό ισχύει στην περίπτωσή του, αφού κανένα μέλλον δεν μπορούν να επηρεάσουν οι ετερόκλητες αυτοσχέδιες πρωτοβουλίες που ανήγγειλε.

Είναι προφανές από την ως τώρα νεοδημοκρατική πορεία του υπουργείου πολιτισμού, ότι διαφεύγει από την εκάστοτε πολιτική του ηγεσία η ίδια η έννοια της πολιτιστικής πολιτικής. Θα έφτανε να ανοίξει κανείς ένα εγχειρίδιο για πρωτοετείς φοιτητές των Πολιτισμικών Σπουδών, για να αντιληφθεί ότι όσα διατυπώνονται ως πολιτιστική πολιτική από τον κ. Βουλγαράκη, ουδεμία σχέση έχουν με το αντικείμενο. Χωρίς στόχους, στρατηγική και πρόγραμμα, απλώς δεν υπάρχει πολιτιστική πολιτική, όσες εθνικές ανησυχίες κι αν επιστρατευθούν, όσα διοικητικά προβλήματα κι αν τεθούν, όσα συνέδρια, επιτροπές και χρηματοδοτήσεις κι αν επικαλείται ο υπουργός.

Είναι αυτά ακριβώς που, ελλείψει πολιτικής, επιστρατεύει ο υπουργός, ανάμεσα σε διαπιστώσεις που δεν καταλήγουν σε καμία λύση, όπως λ.χ. ότι «οι προγραμματικές συμβάσεις είναι μια χαώδης κατάσταση στο Υπουργείο Πολιτισμού, διότι δεν ακολουθούν καμία λογική, δεν έχουν κανέναν σχεδιασμό.» Σύμφωνοι, αλλά η δική του λογική, ο δικός του σχεδιασμός ποιος είναι εν προκειμένω; Γιατί δεν μας μιλάει για εκείνο τον αμαρτωλό, αδιαφανή ειδικό λογαριασμό επιχορηγήσεων; Γιατί δεν τον καταργεί; Προφανώς το χάος βολεύει διπλά, αφού εύκολα καταγγέλλεται, εύκολα κρύβει τις αμαρτίες.

Ανάλογο χάος και στα μουσεία. «… υπάρχει ένα γενικευμένο χάος, με την έννοια ότι υπάρχουν μουσεία των οποίων ο αριθμός είναι απροσδιόριστος. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν ορισμένα ερωτήματα. Τι είναι, ας πούμε, μουσείο τελικά; Πώς ορίζεται το μουσείο; Πώς μπορεί να λειτουργεί ένα μουσείο;» Από το χάος στο υπαρξιακό πρόβλημα του κ. υπουργού τι είναι μουσείο κι από αυτό στο απίθανο ερώτημα εάν «μπορεί να έχουμε πολλά μουσεία σύγχρονης τέχνης ας πούμε;»… Όταν ταλανιζόμαστε χρόνια τώρα να αποκτήσουμε ένα, ένα μοναδικό μουσείο σύγχρονης τέχνης στην Αθήνα, δικαιούται ο υπουργός να έχει τόση άγνοια; Δικαιούται να θεωρεί ότι «αυτά όλα είναι ερωτήματα που πρέπει να μπουν σε μια σειρά»; Μήπως θα όφειλε ο ίδιος πρώτα να έχει βάλει σε μια σειρά τις σκέψεις του πριν προχωρήσει σε οποιαδήποτε ενέργεια ως υπουργός πολιτισμού;

Ή μήπως τη λύση θα δώσουν οι επιτροπές και τα συμβούλια; «Συστάθηκε μια Επιτροπή η οποία… απασχολήθηκε με τη χορηγική πολιτική», «έχει συσταθεί μια Επιτροπή η οποία έχει σκοπό να αποκωδικοποιήσει εν πάση περιπτώσει τις δεσμεύσεις οι οποίες απορρέουν από το Σύνταγμα και τους νόμους, ούτως ώστε η Ακαδημία Τεχνών να ξεκινήσει», «ενεργοποίηση κατ’ αρχήν της λειτουργίας του Κεντρικού Συμβουλίου Μουσείων», «σύσταση Συμβουλίου Πολιτισμού». Επιτροπές και συμβούλια πανικού, χωρίς δομή, αρμοδιότητες, στόχους, που δουλεύουν εν κενώ, μια γενικευμένη μετάθεση ευθυνών που κινείται ανάμεσα στην πολιτική ανευθυνότητα και την άγνοια, τις προσωπικές και κομματικές σκοπιμότητες και τη σύγχυση αρμοδιοτήτων, την αναποτελεσματικότητα, τον καιροσκοπισμό.

Φτάνει να ρίξει κανείς μια ματιά στο Συμβούλιο Πολιτισμού όπως το περιγράφει ο υπουργός, για να βρει όλα τα παραπάνω: «Τι είναι το Συμβούλιο Πολιτισμού; Ποιοι είναι οι στόχοι; Ο σχεδιασμός και η εφαρμογή μιας συνεκτικής μακροχρόνιας και συνεπούς εθνικής πολιτιστικής πολιτικής… Πρόεδρος θα είναι ο ίδιος ο υπουργός Πολιτισμού… Μέλη είναι οι εκπρόσωποι όλων των φορέων που υπάγονται στο Υπουργείο Πολιτισμού. Δηλαδή, Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης…» - και ακολουθεί ένας κατάλογος, ο οποίος ουσιαστικά έχει όλους τους εποπτευόμενους φορείς. Δηλαδή, ένα συμβούλιο αποτελούμενο από την πολιτική βούληση αυτοπροσώπως και τους εποπτευόμενους φορείς; Μα δεν είναι εντελώς διαφορετικοί οι ρόλοι, οι αρμοδιότητες των δυο πλευρών; Τι θα μπορούσαν άραγε να αποφασίσουν γύρω από ένα τραπέζι αυτοί που διανέμουν κι αυτοί που ζητούν (συμβολικό κύρος, χρήματα, πεδίο δράσης); Αλλά ας δούμε τι αναθέτει σ’ αυτό το συμβούλιο ο υπουργός.

«Ποιες είναι οι αρμοδιότητες του Συμβουλίου Πολιτισμού; Κατ’ αρχήν, ο σχεδιασμός της πολιτιστικής πολιτικής. Έκδοση ανακοινώσεων και διακηρύξεων για θέματα υψίστης εθνικής σημασίας και προβολή της εθνικής πολιτιστικής πολιτικής στο εξωτερικό… Αξιολόγηση των προτάσεων για την παροχή αιγίδας του Υπουργείου Πολιτισμού. Σήμερα, δεν υπάρχει σύστημα που να αξιολογεί τις αιγίδες… Αξιολόγηση και υποδομή των βραβείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Υπάρχει στο θέμα των βραβείων επίσης μια χαοτική κατάσταση. Υπάρχουν πάρα πολλά βραβεία που δίδονται, υπάρχουν πάρα πολλές επιτροπές που δίδουν βραβεία, υπάρχουν πάρα πολλοί φορείς που δίνουν τα δικά τους βραβεία για παρόμοια αντικείμενα, δεν υπάρχει το μεγάλο βραβείο του ελληνικού πολιτισμού. Θεσπίζεται, λοιπόν, το Μεγάλο Βραβείο του Ελληνικού Πολιτισμού… Επίσης, ένα άλλο κεφάλαιο με το οποίο θα ασχοληθεί το Συμβούλιο Πολιτισμού, είναι η αξιολόγηση των αιτημάτων επιχορήγησης φορέων, συλλόγων, εκδηλώσεων και συνεδρίων.»

Συλλήβδην σχεδιασμό πολιτιστικής πολιτικής, έκδοση ανακοινώσεων και διακηρύξεων, αξιολόγηση αιγίδων(!), βραβείο, επιχορηγήσεις βλέπει στις αρμοδιότητες του συμβουλίου πολιτισμού ο υπουργός. Αλλά ας μη βιαστεί κανείς να παρατηρήσει το ετερόκλητο και εν πολλοίς παράδοξο αυτών των αρμοδιοτήτων, ας μην αναρωτηθεί πώς θα γίνονται όλα αυτά με τη σύγκλιση του συμβουλίου κάθε έξι μήνες, ας μην ανησυχήσει που ο υπουργός παραχωρεί το πνεύμα και το σώμα της πολιτικής του αρμοδιότητας - προσοχή, το σχεδιασμό της πολιτιστικής πολιτικής και τις χρηματοδοτήσεις! - σε ένα τόσο ευρύ συμβούλιο. Μας εξηγεί ο ίδιος γιατί ο θησαυρός είναι άνθρακες: «Το Συμβούλιο Πολιτισμού θα έχει βασικά συμβουλευτικό χαρακτήρα στον Υπουργό Πολιτισμού, θα εισηγείται πολιτική».

Ένα μεγαλεπίβολο σχέδιο για ένα τόσο μικρό συμβουλευτικό ρόλο; Γιατί τόση φασαρία; Αμηχανία, ανειδίκευτοι σύμβουλοι, αναλογίες από άλλους άσχετους χώρους, καλόπιασμα; Ό,τι κι αν είναι, δεν μπορεί να κρύψει μέχρι τέλους την πολιτική φιλοσοφία του: «συμβουλευτικό, διότι πάντα ο Υπουργός Πολιτισμού είναι ένα πρόσωπο το οποίο εκπροσωπεί την Κυβέρνηση, η οποία ψηφίζεται για κάποιο πρόγραμμα κι έχει μια συγκεκριμένη δέσμευση στους πολίτες. Συνεπώς, αυτή η πολιτική θα πρέπει να είναι σε αρμονία με την πολιτική βούληση του κόσμου… να σας θυμίσω εδώ ότι σε όλα τα Υπουργεία τέτοιου είδους, Συμβούλια δεν έχουν ποτέ αποφασιστικό χαρακτήρα, έχουν συνήθως γνωμοδοτικό, εισηγητικό χαρακτήρα. Γιατί αυτή είναι και η πολυτέλειά τους. Δηλαδή, ο άλλος πρέπει να λέει ελεύθερα τη γνώμη του… πράγματα τα οποία θα έχουν αξία στο μέλλον. Αυτός είναι ο ρόλος των Συμβουλίων αυτών.» Κι έτσι ξαναγυρίζουμε εκεί απ’ όπου ξεκινήσαμε, σε έναν υπουργό που θα όφειλε να μας μιλήσει για την πολιτιστική πολιτική που εκπροσωπεί, για το πολιτιστικό πρόγραμμα της κυβέρνησής του και ν’ αφήσει κατά μέρος τις επιτροπές και τα συμβούλια, που δεν αποτελούν παρά πρόσκαιρο άλλοθι στην απραξία του.

Ωστόσο, υπάρχουν δυο ακόμη χαρακτηριστικά στοιχεία που ολοκληρώνουν την εικόνα του υπουργού για τον πολιτισμό. Το πρώτο, είναι η δήλωσή του για το σήμα του υπουργείου: «Σας λέω από τώρα, την επόμενη βδομάδα θα έχουμε συνέντευξη Τύπου. Και για να σας πω και τι θα είναι το αντικείμενο, γιατί πρέπει να το πω, θα είναι το νέο σήμα του Υπουργείου Πολιτισμού, το οποίο θα εξυπηρετεί μια λογική. Θα έχει μια λογική. Θα υπηρετεί μια πολιτική. Είδατε; Από την ώρα που δεν ξέρετε εσείς το σήμα, σημαίνει πως δεν είχαμε καλό σήμα. Το λογότυπο, πώς να σας το πω.» Για την πολιτική δεν είδαμε τίποτα, για το λογότυπο, ας είναι καλά οι διαφημιστικές εταιρίες. Μήπως από αυτές θα προκύψει και η πολιτιστική πολιτική του υπουργείου;

Το δεύτερο, είναι τα οικονομικά ζητήματα –παραθέτουμε αυτούσια από τα πρακτικά της συνέντευξης Τύπου, όπως δημοσιεύονται στη σελίδα του ΥΠΠΟ: Δημοσιογράφος: Κάτι πολύ βασικό. Υπάρχει μαύρη τρύπα αυτή τη στιγμή στο Υπουργείο; Τι χρήματα υπάρχουν, τι χρωστάει το Υπουργείο, τι πιστώσεις έχει; Υπουργός: «Γιατί θέλετε να με αγχώσετε τώρα, πρωί - πρωί; Θέλετε να το συζητήσουμε μια άλλη φορά; Υπάρχει, βέβαια υπάρχει. Υπάρχει μαύρη τρύπα. Υπάρχουν επιμέρους τρυπούλες που γίνονται μια πολύ μεγάλη τρύπα. Τι να σας πω; Να σας πω ότι η Λυρική χρωστάει κάποια ενοίκια εδώ και κάποια χρόνια, εδώ και πολλά χρόνια. Τώρα δεν τα θυμάμαι, δεν έχω κάποια λίστα συγκεκριμένη να σας τα πω ένα προς ένα.»

Δημοσιογράφος: Πείτε μας κι εμάς τι χρωστάει το Υπουργείο, για να είστε τόσο φειδωλός ώστε να μην υπογράφετε καμία σύμβαση.

Υπουργός: «Τι, σε αριθμό πόσα λεφτά χρωστάει; Δεν έχω πρόχειρα στοιχεία να σας πω, δεν μπορώ να σας πω νούμερο.»

Δημοσιογράφος: Μια τάξη πείτε μας.

Υπουργός: «Πραγματικά δεν μπορώ να σας το πω.»

Συμπέρασμα: Αν είστε τύποι που δεν τα παίρνετε όλα κατάκαρδα αλλά σας αρέσει η πλάκα, ανοίξτε την ιστοσελίδα του ΥΠΠΟ: www.culture.gr και διαβάστε τα πρακτικά της συνέντευξης Τύπου. Υπάρχει και γραμμή επικοινωνίας για να στείλετε στον υπουργό τα δικά σας ανέκδοτα. Πού ξέρετε, μπορεί να σας βάλει σε καμιά επιτροπή, κανένα συμβούλιο «υψίστης εθνικής σημασίας». Εντάξει, γνωμοδοτικό, αλλά μην τα θέλουμε και όλα δικά μας - όπως λέει κι ο υπουργός, «αυτός είναι ο ρόλος των Συμβουλίων αυτών.» Από εκεί δηλαδή που το έκανε μόνος του ο Υπουργός με το γραφείο του και τους συνεργάτες του, τώρα είναι ένα όργανο που μαζεύει όλες τις δράσεις του Υπουργείου και φτιάχνει ένα πράγμα και λέει «θα κάνω αυτό, θα το κάνω έτσι, θα το κάνω τότε, θα το κάνω με αυτούς, θέλω να κάνω εκείνο, να καταφέρω το άλλο, το κάνω γι’ αυτό»».