Στη Βοσνία ή το Μπέλφαστ, η κουλτούρα δεν είναι μόνο η κασέτα που βάζει κανείς στο κασετόφωνό του. Είναι αυτό εν ονόματι του οποίου σκοτώνει.

Τέρι Ίγκλετον, Η έννοια της κουλτούρας

Ο Ίγκλετον χρησιμοποιεί ένα ακραίο αλλά αληθινό παράδειγμα για να δείξει την ανασημασιοδότηση της κουλτούρας στην εποχή μας. Είναι γεγονός ότι η κουλτούρα έχει, από καιρό, πάψει να ταυτίζεται με τις τέχνες και την παράδοση κι έχει αποκτήσει  τη διάσταση κοινωνικής ερμηνείας. Η προοδευτική γραμμή σκέψης και τα ρεύματα που τη διατρέχουν σε Ευρώπη, ΗΠΑ και Αυστραλία, έχουν αναπτύξει, στη διάρκεια των τεσσάρων προηγούμενων δεκαετιών, έντονο διάλογο γύρω από τη νέα αυτή διάσταση, όχι χωρίς εντάσεις και διαφωνίες.

 

Η πολιτιστική στροφή…

 Η αρχή είχε γίνει με τα νέα κινήματα της δεκαετίας του ’60 και τις διεκδικήσεις τους, που εκφράστηκαν με τη μορφή πολιτισμικών κυρίως δικαιωμάτων (μαύροι, αντιπολεμικές κινήσεις, φοιτητές, φεμινίστριες, ομοφιλόφυλοι, underground). Η πίεση που άσκησαν τότε, κυρίως στην κοινωνιολογία, συνέβαλε στον αναπροσανατολισμό της θεωρητικής συζήτησης και οδήγησε, στη δεκαετία του ’70, στη βαθιά αμφισβήτηση της διάκρισης υψηλής και λαϊκής κουλτούρας. Ως συνέπεια, το ενδιαφέρον των κοινωνικών επιστημόνων μετατέθηκε από τα θεσμικά και καθιερωμένα, σε θέματα που αφορούσαν την κουλτούρα της καθημερινής ζωής και τις αναπαραστάσεις της. Στη δεκαετία του ’80, οι ανησυχίες στο εσωτερικό των κοινωνικών επιστημών κορυφώνονται στη λεγόμενη «πολιτιστική στροφή», που αποτελεί την αναζήτηση ενός νέου τρόπου ερμηνείας της κοινωνίας, μέσα από την ανάλυση της πολιτισμικής δομής. Το παλιό παράδειγμα της κουλτούρας ως απλού εποικοδομήματος και αντανάκλασης των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων, κλονίζεται. Η έννοια της ηγεμονίας του Γκράμσι αποτελεί για τη νέα προσέγγιση έναν καλό συνήγορο, που αναδύεται από την κλασική παράδοση, αλλά την υπερβαίνει με ριζοσπαστικό τρόπο. Αρχίζει να συντίθεται ένα νέο θεωρητικό οικοδόμημα που συνοψίζεται στην αυτονομία της πολιτισμικής δομής, τόσο ως συστήματος συμβόλων και νοημάτων, όσο και ως πρακτικής.  Η επιρροή της ανθρωπολογίας και των πολιτιστικών σπουδών είναι καταλυτική. (Geertz, Williams) Ο θεωρητικός διάλογος διευρύνεται και ανανεώνεται σημαντικά. Ωστόσο, στη δεκαετία του ’90, η κατάρρευση του σοσιαλισμού θα βάλει σε ισχυρή δοκιμασία την προοδευτική διανόηση και θα διευρύνει τις ρωγμές στο εσωτερικό της. Το έδαφος γίνεται πρόσφορο στην καλλιέργεια του νεοφιλελευθερισμού και επιτρέπει στο συντηρητικό αφήγημα της σύγκρουσης των πολιτισμών να ηγεμονεύσει. 

Παρά ταύτα, ο διάλογος δε σταματά και τα ερωτήματα, μολονότι επικεντρώνονται στην πολιτισμική δομή ως τέτοια, δεν παύουν να διαχέονται σε πολλές διασταυρούμενες διαδρομές, προκαλώντας έναν ευρύτερο διεπιστημονικό διάλογο στο εσωτερικό των κοινωνικών επιστημών, ενώ, παράλληλα, επηρεάζουν δραστικά τις απόψεις σχετικά με την πολιτική διακυβέρνηση. Αυτή η διαδικασία προκαλεί αλλεπάλληλες αναδράσεις, πυκνώνοντας τη δυναμική του προβληματισμού και αυξάνοντας την κοινωνική επιρροή του. Κάποιοι, ωστόσο,  υποστηρίζουν ότι το μόνο που άλλαξε ήταν πως η έννοια της «κοινωνικής τάξης» αντικαταστάθηκε από την έννοια της «κουλτούρας». Η άποψη αυτή αδικεί σίγουρα την πολιτιστική ανάλυση και τη σημαντική συμβολή της στη συγκρότηση του πολιτισμικού πεδίου υπό νέους όρους. Αδικεί επίσης τη βαθιά επιρροή που είχε στη διατύπωση ενός νέου παραδείγματος σε γνωστικά πεδία, όπως η ιστοριογραφία, η αρχαιολογία, η κοινωνιολογία ή οι δημόσιες πολιτικές. Εκείνο που ίσως υποδηλώνει κατά βάθος η άποψη αυτή, είναι η δυσκολία να ανανεώσει κάποιος τα θεωρητικά του εργαλεία αναλαμβάνοντας το σχετικό ρίσκο. Σε κάθε περίπτωση, η κουλτούρα και η συζήτηση περί αυτήν διαποτίζει στις μέρες μας, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ολόκληρη την κοινωνική ζωή. Πρόκειται για μια έκρηξη, που προκάλεσε την επέκταση του πολιτισμού στο κοινωνικό πεδίο. (Jameson)

            Αυτό οδηγεί σε έναν γενικότερο επαναπροσδιορισμό των προοδευτικών διανοητών απέναντι στο Διαφωτισμό, το μαρξισμό, τα θέματα που σχετίζονται με την πολιτισμική διαμόρφωση της νεωτερικότητας και τους μεγάλους διανοητές του 19^ου και 20ού αι. (Hall). Αν προσθέσουμε σ’ αυτά τη νέα θεματολογία, που αφορά τις ταυτότητες, την παγκοσμιοποίηση, τον μεταμοντερνισμό, την πολυπολιτισμικότητα, ο καμβάς πυκνώνει.

 

…και η πολιτιστική πολιτική

            Πίσω, τώρα, στην πιο πεζή πολιτική πραγματικότητα, εκεί όπου η δόμηση της πολιτιστικής πολιτικής ως δημόσιας πολιτικής απαιτεί από τις ιδέες μετρήσιμη απόδοση: ρυθμίσεις, παρεμβάσεις, πολιτικές αποφάσεις. Καθώς στη χώρα μας το φάντασμα του υπουργείου Πολιτισμού, στην καραμανλική εκδοχή του, πλανάται πάνω από τα κεφάλια μας, θα ήταν εύκολο να θεωρήσουμε ότι η υπόθεση της πολιτιστικής πολιτικής δεν έχει παρά να ξαναρχίσει αύριο από εκεί που είχε σταματήσει χτες, με μια απλή επιδιόρθωση των ενδιάμεσων ζημιών του νεοδημοκρατικού «κενού». Κάτι τέτοιο όμως θα ανταποκρινόταν ελάχιστα στις πολιτικές προσδοκίες ενός δημιουργικού κεντροαριστερού χώρου. Όσο κι αν το υπάρχον σήμερα κενό είναι κενό, είναι κενό, είναι κενό (κατά την ανάλογη έκφραση της Γερτρούδης Στάιν), δεν είναι σκόπιμο να αντιμετωπιστεί στο μέλλον με ευκολία.

 Γνωρίζοντας την καθοριστική  σημασία του διεθνούς διαλόγου, που συνοπτικά παραθέσαμε πιο πάνω, είναι σημαντικό να τον λάβουμε σοβαρά υπόψη προχωρώντας στην επαναδιατύπωση της πολιτιστικής πολιτικής, ώστε να τεθεί φρένο στη ροπή για αυτοσχεδιασμούς. Είναι πλέον αισθητό πως ό,τι διαδραματίστηκε στο όνομα της μιας, της μεγάλης ιδέας, έλαβε τέλος με την Ολυμπιάδα, επιτρέποντας να εξαχθούν τα σχετικά συμπεράσματα. Αντίθετα, οι ανάγκες της χώρας σήμερα ζητούν επιτακτικά τις ιδέες εκείνες που θα μπορούν να διαμορφώσουν το νέο σχέδιο, τη νέα πολιτική ατζέντα πολιτιστικής πολιτικής.

 

Η νέα γραμματική

Η σύγχρονη ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, από τη θέση της κυβέρνησης ή της αντιπολίτευσης στο χώρο του πολιτισμού, κινείται στο πεδίο των ιδεών που προαναφέραμε και οι ενδείξεις γι’ αυτό είναι πολλές. Στο σύνολό τους σχεδόν τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα και οι κυβερνήσεις, στρέφονται στη βελτίωση ή την  αλλαγή της πολιτιστικής ατζέντας με την προσθήκη νέων προτεραιοτήτων, στην αναδόμηση αρμοδιοτήτων, στην ανανέωση της πολιτιστικής στρατηγικής, στην υιοθέτηση μιας νέας προγραμματικής ή διακηρυκτικής γλώσσας. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε, ότι η αφομοίωση της «πολιτιστικής στροφής» από την πολιτική είναι, σε τελευταία ανάλυση, η νέα γραμματική, πάνω στην οποία θεμελιώνεται η σύγχρονη γλώσσα πολιτικής επικοινωνίας, στο βαθμό που η κουλτούρα αφορά πλέον στις μέρες μας το ίδιο το νόημα της καθημερινής ζωής των πολιτών (πεποιθήσεις, στάσεις, νοοτροπίες).

Μάλιστα, αν σε ορισμένες άλλες πολιτικές χρειάζεται σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό μεταρρύθμιση, στην πολιτιστική πολιτική χρειάζεται βαθιά ριζοσπαστική ερμηνεία των αλλαγών που έχουν συντελεστεί, τόσο σε εθνικό επίπεδο (ΜΜΕ, πολιτιστική βιομηχανία, πολιτισμική ανάμειξη, υποκουλτούρες), όσο και σε διεθνές (ροή πολιτιστικών προϊόντων, πολιτιστική διπλωματία). Μόνο με αυτό το προαπαιτούμενο η πολιτική βούληση θα είναι σε θέση να επαναπροσδιορίσει στόχους και στρατηγικές, να προχωρήσει στην ανανέωση που πρέπει να ξεκινάει από την ίδια την οργάνωση των δομών και αρμοδιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού και να φτάνει στην πολιτική ατζέντα της πολιτιστικής πολιτικής.  

 

Βιβλιογραφία

Terry Eagleton, Η έννοια της κουλτούρας, Πόλις, 2003.

Clifford Geertz, Η ερμηνεία των πολιτισμών, Αλεξάνδρεια, 2003.

Stuart Hall, κ.ά. (επιμ.), Η διαμόρφωση της νεωτερικότητας και Η νεωτερικότητα σήμερα, Σαββάλας, 2003.

Fredric Jameson, Το μεταμοντέρνο, Νεφέλη, 1999.

Raymond Williams, Κουλτούρα και ιστορία, Γνώση, 1994.

Bonnell V. E. and Hunt L., Beyond the Cultural Turn, University of California Press, 1999.

 

 

*Η Μυρσίνη Ζορμπά ήταν ευρωβουλευτής

 (2000-2004) και συμμετέχει στον τομέα Πολιτισμού

του ΠΑΣΟΚ και στην επιτροπή Πολιτισμού του ΙΣΤΑΜΕ.