Μάθαμε να σκεφτόμαστε με το διανοητικό σχήμα «βάση-εποικοδόμημα» και αυτό ισχύει ακόμη, όχι τόσο σε όσους, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ασχολούνται με την πολιτιστική πραγματικότητα, όσο σε κείνους που διατηρούν μιαν εξιδανικευμένη, ρηχή έννοια της κουλτούρας, νομίζοντας πως δεν είναι ουσιαστικά τίποτε περισσότερο από τις Τέχνες και την πολιτιστική κληρονομιά. Γενιές ολόκληρες διαπαιδαγωγήθηκαν πάνω σ’ αυτό το μοντέλο, που συμπληρωνόταν κάποτε από τη θεωρία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και ό,τι αυτή συνεπαγόταν, ωσότου ήρθε ο… Πικάσο και προκάλεσε ρήγμα στην πίστη στη ρεαλιστική απεικόνιση.

 Ωστόσο, αυτό το διανοητικό σχήμα ενός καθρέφτη που αντανακλά στην κουλτούρα ό,τι συμβαίνει στην οικονομία, είναι ακόμη για πολλούς ο βασικός τρόπος να σκέφτονται τον πολιτισμό μέσα από τα δίπολα: ο κόσμος των αναγκών και ο κόσμος των τεχνών που του αντιστοιχεί, οι βιοτικές προτεραιότητες και η πολυτέλεια της κουλτούρας.

Οι συνέπειες αυτού του τρόπου σκέψης είναι πολλές, με κυριότερο τον εγκλωβισμό σε μια αντιπαραγωγική διανοητική αγκύλωση, που δεν βοηθάει να αντιληφθεί κανείς και να ερμηνεύσει τα σύγχρονα πολιτισμικά φαινόμενα, καθώς βρίσκεται περιορισμένος στον ντετερμινισμό, που δεν παράγει παρά έναν πολιτισμικό πεσιμισμό, από τον οποίο υποφέρει χρονίως η χώρα και η πλειοψηφία των διανοουμένων της. Αυτή η αντίληψη, έρχεται σε αντίθεση με όσα εδώ και δεκαετίες ζούμε. Γύρω μας αναπτύσσεται ένας κόσμος στον οποίο, η δυναμική «διαπίδυση πολιτιστικού και πραγματικού», δεν έχει ανάλογο προηγούμενο. Bιώνουμε καθημερινά την «υπέρογκη διαστολή» της πολιτισμικής σφαίρας, ζούμε σε ένα περιβάλλον στο οποίο η κουλτούρα έχει γίνει «δεύτερη φύση» αλλά και καταναλωτικό προϊόν, όλα αυτά δηλαδή που συνιστούν την πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού (Fr. Jameson).

Μπροστά σ’ αυτή τη νέα πραγματικότητα, η πολιτισμική θεωρία, η ανάλυση, η κριτική και η πολιτισμική πολιτική, έχουν εδώ και καιρό προτείνει σημαντικά εννοιολογικά εργαλεία και θεσμικούς Λόγους, ικανά να συλλάβουν και να ερμηνεύσουν την πολυπλοκότητα του πεδίου του πολιτισμού. Μάλιστα, έχουν συμβάλει στην αλλαγή της ίδιας της έννοιας της κουλτούρας, που υπερχείλισε σε κάποια στιγμή τα στενά όρια της πολιτισμικής κληρονομιάς, των τεχνών και των γραμμάτων, τα οποία την όριζαν παραδοσιακά, για να αγκαλιάσει, μέσα από την ανθρωπολογική προσέγγιση, την ανάλυση του τρόπου ζωής και των πολιτιστικών πρακτικών. H έννοια της ηγεμονίας του Γκράμσι, η δημόσια σφαίρα του Χάμπερμας, το πολιτισμικό κεφάλαιο του Μπουρντιέ, η jouissance του Μπαρτ, η διακυβερνητικότητα του Φουκό, αλλά και ολόκληροι τομείς των κοινωνικών επιστημών, όπως λ.χ. οι μεταποικιακές σπουδές, οι σπουδές φύλου και οι πολιτισμικές σπουδές, προσφέρουν πλούσιες αναλύσεις στο διάλογο για την κουλτούρα. Όλα αυτά, σε τι είναι άραγε χρήσιμα; Είναι χρήσιμα κυρίως προκειμένου να αντιληφθούμε τη «δομή αίσθησης» της κοινωνίας μας (R. Williams) και, παράλληλα, να συλλάβουμε την κουλτούρα, ως ένα πεδίο που δεν «καθρεφτίζεται» στον καθρέφτη της οικονομίας, δεν είναι το παράρτημα ή η πιστή θεραπαινίδα της, αλλά είναι στον ίδιο βαθμό πραγματική όσο και η οικονομία.

Πολύ συνοπτικά, για να αντιληφθούμε το πεδίο του πολιτισμού ως πεδίο που δεν είναι δευτερεύον, που δεν είναι εξαρτημένο, που δεν αναζητά δάνειες εξηγήσεις για όσα διαδραματίζονται σ’ αυτό, αλλά προσφέρει το ίδιο ερμηνείες στα κοινωνικά φαινόμενα. Τι είναι, επομένως, η σημερινή κρίση του χρηματοπιστωτικού συστήματος και πώς θα πρέπει να διαβαστεί; Είναι ένα αδιέξοδο λογιστικό, μια πολιτική ανευθυνότητα, ή μήπως η κρίση της κουλτούρας και του Λόγου του νεοφιλελευθερισμού - και μαζί του, του κόσμου των τραπεζών, της ελεύθερης διακίνησης των άγρια κερδοσκοπικών κεφαλαίων, του καταναλωτισμού, της δίψας του κέρδους; Είναι οι παράμετροι αυτές αποκλειστικά οικονομικές και θα επηρεάσουν μόνο τα δάνεια, την παραγωγή και την κατανάλωση, ή μπορούν να διαβαστούν ως πολιτισμικές παράμετροι, που διαποτίζουν και αναδιατάσσουν τους κανόνες της οικονομίας, αλλά και της πολιτικής; Κινδυνεύει περισσότερο το πορτοφόλι μας, ή ο δημόσιος χώρος, ο ρυθμιστικός ρόλος του κράτους, το κανονιστικό πλαίσιο και οι δημοκρατικές εγγυήσεις των εθνικών κρατών στο άνοιγμα της παγκοσμιοποίησης;

Η σημερινή χρηματοπιστωτική κρίση, εκτός από τους κινδύνους για τις αποταμιεύσεις μας και την απειλή της ανεργίας, της φτώχειας, του πληθωρισμού, αποκαλύπτει με τον πιο σαφή τρόπο το πεδίο ενός πολιτισμικού πολέμου, που επιδιώκει τον επαναπροσδιορισμό και την αναδιανομή του παγκόσμιου πολιτισμικού κεφαλαίου, που το συνθέτουν οι οδηγητικές ιδέες της εποχής μας. Μπροστά του, η σύγκρουση των πολιτισμών μοιάζει περιορισμένης εμβέλειας εχθροπραξία. Διαβάζοντας τη σημερινή χρηματοπιστωτική κρίση ως διευρυμένη και ανεξέλεγκτη πολιτισμική σύγκρουση, που βάζει σε κίνδυνο τους ως τώρα γνωστούς ρυθμιστικούς κανόνες των κοινωνιών και σε δοκιμασία την έννοια της διακυβερνητικότητας (εξουσία/γνώση), μπορούμε να διακρίνουμε σταδιακά τις επιπτώσεις στη δημόσια κουλτούρα και την πολιτισμική πολιτική. Επιπτώσεις που σχετίζονται με τις ταυτότητες, τα δικαιώματα, τη δράση, τους πολιτισμικούς θεσμούς, τις παγκόσμιες ροές, τις πολιτισμικές ανισότητες, την ετερότητα, τον πλουραλισμό, την καταναλωτική κουλτούρα, την έννοια της δημόσιας σφαίρας.

 Με μια λέξη, με όλα αυτά που αποτελούν την raison d’etre της πολιτικής. Αν η πολιτική δεν μπορεί να προσφέρει εγγυήσεις, αν δεν μπορεί να επιβάλει κανόνες στην οικονομία προς όφελος της κοινωνίας, τότε η είσοδος σε μια νέα πολιτισμική εποχή είναι ήδη εδώ. Μια εποχή στην οποία, όχι μόνο θα αγοράζουμε λιγότερα βιβλία ή μουσική και θα βλέπουμε λιγότερο θέατρο και κινηματογράφο, αλλά που θα σημαίνει ένα νέο είδος ανθρώπου, με ακόμη λιγότερη διάθεση για κοινωνική αλληλεγγύη και με ακόμη λιγότερο ενδιαφέρον για τη δημόσια σφαίρα και το δημόσιο συμφέρον.