Το φετινό πολιτιστικό καλοκαίρι μας αποχαιρέτησε, αφήνοντας πίσω του λίγες έντονες στιγμές: μια ανανεωμένη Πίνα Μπάους με τον «Ορφέα και Ευριδίκη», μια υπέροχη Φιόνα Σο σε επανάληψη των περσινών «Ευτυχισμένων Ημερών» του Μπέκετ, τον Λέοναρντ Κοέν να ραγίζει καρδιές καθώς μας κύκλωνε με τη φωνή του, ξετυλίγοντας τραγούδια που μιλούν για ευτυχισμένους ή δυστυχισμένους, πάντως πονεμένους ανθρώπους. Κι ήταν ακόμη η πολυαναμενόμενη επιστροφή της Λένας Πλάτωνος στο Ηρώδειο, σε μια βραδιά γεμάτη τρυφερότητα και νοσταλγία για περασμένες δεκαετίες και χαμένες αμφιβολίες.

Στο στίβο, τώρα, της αρχαίας τραγωδίας, σημειώθηκαν συμπλοκές, αφού μονομάχησαν με σφοδρότητα κλασικιστές και νεωτεριστές (πράσινοι και βένετοι, παναθηναϊκοί και ολυμπιακοί), με τους δεύτερους να καλούνται σε απολογία. Το κοινό δεν εκτόξευσε βέβαια μπουκάλια επί σκηνής, αλλά σίγουρα ακούστηκαν γιούχα, χλευασμοί, πραγματοποιήθηκαν μαζικές αποχωρήσεις με βρισιές και μούτζες, κάτι σχετικά σπάνιο για την κόσμια Επίδαυρο, μια ατμόσφαιρα που παρατηρείται συνήθως σε γήπεδα. Το γεγονός δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι «έχει πέσει το επίπεδο των παραστάσεων», ή ότι «οι μεταμοντέρνοι έχουν αλώσει την αρχαία γραμματεία», όπως σχολίασαν ορισμένοι ευαίσθητοι κριτικοί. Η ένταση στη σχέση κοινού και παράστασης, μπορεί να μας δώσει πιο παραγωγικές εξηγήσεις για τις αιτίες που την προκαλούν. Αν ξεπεράσουμε την αποστροφή απέναντι στις αυθόρμητες λαϊκότροπες αντιδράσεις, η ένταση μπορεί να αναλυθεί κάτω από το πρίσμα της ταυτότητας του κοινού και του πολιτισμικού πλαισίου μέσα στο οποίο διακινούνται ιδέες και νεωτερισμοί στο χώρο των παραστάσεων του αρχαίου δράματος, τα τελευταία χρόνια. Οι αντιδράσεις αυτές, μπορεί ακόμη να αποτελούν μάρτυρες διεργασιών που συντελούνται εσχάτως στον τρόπο που αντιλαμβάνεται το κοινό τη σχέση του με ό,τι σημαίνει η παρακολούθηση μιας παράστασης στην Επίδαυρο, ή ακόμη τις αλλαγές στις διαστρωματώσεις του, την επίδραση που έχουν άλλοι παράγοντες στην πολιτιστική ζωή και στις πολιτιστικές πρακτικές. Έτσι, πέραν του σκανδάλου, μπορούν να δοθούν καλύτερες ερμηνείες, να επαναξιολογηθούν οι προτάσεις και η στρατηγική που ακολουθείται από τους κρατικούς φορείς και να δεθεί με νέο τρόπο, πιο αποδοτικό και δημιουργικό, το νήμα που συνδέει την πλατεία με τη σκηνή.

Αυτό το τελευταίο, είναι αναμενόμενο από τους ικανούς ανθρώπους που έχουν βρεθεί τα τελευταία χρόνια επικεφαλής των θεσμών (φεστιβάλ Αθηνών, Εθνικό Θέατρο), καθώς έχουν αποδείξει με πολλούς τρόπους ότι ξέρουν, θέλουν, μπορούν. Δεν είναι όμως αναμενόμενο και από τους πολιτικούς προϊσταμένους τους στα όσα απαιτούν μεγαλύτερες αποφάσεις, αφού το υπουργείο Πολιτισμού φαίνεται να βρίσκεται ακόμη σε φάση «αναδόμησης» μετά το σκάνδαλο Ζαχόπουλου. Έτσι, η περίφημη Ακαδημία Τεχνών, ένας βασικός θεσμός που φιλοδοξούσε να αποτελέσει τομή στην Ανώτατη καλλιτεχνική παιδεία, καθυστερεί σε βαθμό… προεκλογικής εξαγγελίας χωρίς αντίκρισμα, αν κρίνει κανείς από όσα λέει ο υπουργός Πολιτισμού, που δηλώνει ενοχλημένος ότι έχει «άλλες προτεραιότητες». Εξίσου δεύτερης προτεραιότητας φαίνεται να είναι και οι προγραμματικές συμβάσεις που είχε υπογράψει το ΥΠΠΟ στο παρελθόν, αφού τις αθετεί, αφήνοντας μετέωρους μικρούς οργανισμούς, πολιτισμικές δομές και μουσεία της περιφέρειας, που έχουν στο ενεργητικό τους σημαντικό έργο. Αυτό, δεν εμποδίζει βέβαια τον ΟΠΑΠ να καταχωρεί ολοσέλιδες διαφημίσεις με σήμα τις Καρυάτιδες και με σύνθημα: «Στηρίζουμε τον πολιτισμό με συνέπεια και διαφάνεια»! Μετά τα όσα διαδραματίσθηκαν στο ΥΠΠΟ αυτή τη χρονιά, μάλλον με ανέκδοτο μοιάζει εκείνο το «Πολιτισμός σημαίνει ήθος, αξίες, πνεύμα» που πρόσθεσε ο γεμάτος οίστρο διαφημιστής.

Παρόλα αυτά, υπάρχουν και πολιτικοί που δηλώνουν ότι οραματίζονται ένα νέο κόμμα, μια «Τρίτη λύση» για να επιστρέψουμε στο σωστό δρόμο (!), που θα στηρίζεται στην Ιστορία, τον πολιτισμό, τον ήλιο και τη θάλασσα. Ο πάντοτε συμπαθής και συνήθως σοβαρός κ. Μάνος, σε πρόσφατο άρθρο του στην Καθημερινή, ζητάει από το λαό να ψηφίσει ένα κόμμα νέου τύπου, που θα προωθεί τις παραπάνω «αξίες». Μάλιστα, θεωρεί ότι αξίζει «να αναπτύξουμε αυτούς τους τομείς, όπου ευκολότερα από άλλους μπορούμε να είμαστε στην κορυφή» και να έχουμε αριστεία. Αντιλαμβάνεται κανείς συχνά την αμηχανία ακόμη και των έξυπνων ανθρώπων, όταν ρητορικές και αξιακές ακροβασίες εξαντλούν τα αποθέματα των ιδεών που διαθέτει ο κατεστημένος πολιτικός κόσμος, ματαιώνοντας το νόημα, τη σημασία, το βάρος τους. Ωστόσο, η επίθεση αυτή τη φορά στον πολιτισμό και τη φύση, ήρθε από κει που δεν θα το περίμενε κανείς. Όχι από έναν ρομαντικό πολιτικό και ποιητή, όπως λ.χ. ο κ. Πολύδωρας, ούτε από κάποιον καλλιτέχνη με πολιτικές φιλοδοξίες, όπως λ.χ. ο Μίκης Θεοδωράκης, αλλά από έναν πολιτικό που διατυπώνει συνήθως ενδιαφέρουσες μη συμβατικές προτάσεις, έστω κι αν πολλές από αυτές είναι υπερβολικά φιλελεύθερες ή απραγματοποίητες. Στην προκειμένη περίπτωση, όμως, φαίνεται πως ο κ. Μάνος πιστεύει ειλικρινά στους «αμύθητους θησαυρούς» που κρύβει η ιστορία και το περιβάλλον μας και που δεν περιμένουν παρά να αναδειχθούν από ένα «κόμμα χωρίς στρατούς». Αυτή η τόσο γνωστή μοναδικότητά μας, που έχει μείνει αναξιοποίητη επί χιλιάδες χρόνια, αυτή η ασυναγώνιστη υπεροχή μας, αυτή η περίφημη βαριά βιομηχανία μας, μοιάζει να αποτελεί στα μάτια του το ασυναγώνιστο πλεονέκτημα, το συσωρευμένο κεφάλαιο που θα μας ξαναβάλει στο σωστό δρόμο. Τρέμετε υπό πτώχευση τράπεζες και πολυεθνικές που καταρρέετε στις ΗΠΑ! Τώρα που ο Μπους έχει κάνει το λάθος να στριμώξει τους Πέρσες και δεν θα μπορέσουν οι μπαμπέσηδες να τον νικήσουν, ο Λεωνίδας και οι τριακόσιοι του έρχονται να σας αγοράσουν, εγκαθιδρύοντας το νέο μας «Πρότυπο Βασίλειο».